Mənbələr və metodologiya

Metodologiya

• Məhəllələr. Bakı, Sumqayıt, Gəncə üzrə 905 məhəllə: OSM-də sərhədi olan 67 məhəllə (mikrorayon, qəsəbə) olduğu kimi, qalan ərazi OSM yaşayış məntəqəsi nöqtələri və metro stansiyalarından qurulmuş Voronoi hüceyrələri ilə doldurulub, rayon sərhədinə görə kəsilib — sərhədlər təxminidir (küçələrə uyğunlaşdırılmayıb). Göstəricilər daxili H3 şəbəkəsindən (3 700 parça) toplanır: saylar cəm, məsafələr sahəyə görə orta, qiymət median; ən yaxın metro (27 işləyən stansiya ilə yoxlanılıb), dayanacaq, məktəb, bağça, park məsafəsi; ad OSM yaşayış məntəqəsindən. Qiymət məhəllədə ≥5 elan varsa median, yoxdursa rayon ortası.
• Qərar mühərriki. AI sorğunu strukturlaşdırır və izah edir; uyğun əraziləri kod süzür və sıralayır; etibarlılıq balını kod hesablayır (əhatə 40%, sorğunun tamlığı 25%, 1-ci və 2-ci arasında fərq 20%, şərtlərə uyğunluq 15%).
• Ərazilər. OSM inzibati sərhədləri: 75 rayon/şəhər və Bakının 12 rayonu. Dəniz sahəsi Xəzər sahil xətti ilə kəsilib (adalar saxlanılıb). Əhali və sıxlıq — DSK, 01.01.2026.
• Xidmətlər. OSM obyektləri (aptek, ərzaq, məktəb, bağça, xəstəxana, poliklinika, bank, kafe, idman, park və s.) poliqonun içinə düşməsinə görə sayılır və 10 min sakinə bölünür.
• Nəqliyyat. Metro və dəmiryol stansiyaları (ada görə unikal), avtobus dayanacaqları, OSM-də xəritələnən avtobus/mikroavtobus marşrutları; Bakı rayonları üçün mərkəzdən ən yaxın metroya düz xətt məsafəsi.
• Yollar. Əsas yollar, küçələr və kənd yolları; örtük OSM “surface” teqindən: asfalt/beton, torpaq/çınqıl, məlum deyil. Xəritədə “asfalt %” örtüyü məlum yollar arasında hesablanır.
• Təbiət. Torpaq örtüyü hər ərazidə 30×30–36×36 nöqtəlik şəbəkə ilə OSM poliqonlarından ölçülür (təxmini). Hündürlük: Open-Meteo, 5×5 şəbəkə; relyef: düzənlik (orta <200 m, std <50), dağlıq (orta >1000 m və ya std >250), qalanları dağətəyi. İqlim — ERA5 (2025), PM2.5 — CAMS modeli.
• İndekslər (0–100). Hər göstərici eyni səviyyədəki ərazilər arasında faiz dərəcəsinə çevrilir, indeks onların ortasıdır: rahatlıq, nəqliyyat, təhsil, səhiyyə, təbiət, yol infrastrukturu, əlçatanlıq (qiymət tərsinə).
• Uyğunluq. Persona cümləsindən AI çəkilər çıxarır; bal = Σ(çəki × indeks) / Σ çəki. Ev büdcəni keçirsə, bal ×0.3 və “büdcədən baha”.
• Həqiqi qiymət (10 il). Ev qiyməti + 120 ay × (aylıq yol xərci + yolda keçən saat × saatın dəyəri). Məsafə = düz xətt × 1.4; sürətlər: metro 30, avtobus 15, avtomobil 25 (Bakı) / 60 km/saat. Təxmini model.

AI necə işləyir

• AI Google Gemini (flash) üzərində işləyir. Model yalnız ərazinin JSON göstəricilərini görür və yalnız oradakı rəqəmləri işlədə bilər; cavab JSON sxemi ilə yoxlanılır (zod).
• Ərazi profilləri əvvəlcədən hazırlanıb və keşlənib; persona, sual-cavab, müqayisə və hüquqi yoxlama canlı çağırılır və nəticə keşlənir.
• AI əlçatan olmadıqda (limit, şəbəkə) sayt qayda əsaslı cavaba keçir və bunu mətndə açıq yazır.
• Hüquqi yoxlamada məlum risk ifadələri (çıxarışsız, kupçasız, etibarnamə ilə və s.) həm də deterministik qayda ilə tapılır, AI onları buraxa bilməz. Qanun maddəsi yalnız mətni bazadadırsa göstərilir.

Məhdudiyyətlər

• Qiymətlər: 17 ərazidə bina.az elan medianı (2024, istifadəçinin verdiyi dataset; scraping etmirik, yalnız aqreqat saxlanılır), 7 dərc olunmuş rəqəm, qalanları demo. Rayonların çoxunda qiymət yoxdur.
• OSM regionlarda natamamdır: az obyekt “yoxdur” yox, “xəritələnməyib” deməkdir. Hər ərazidə əhatə səviyyəsi göstərilir.
• Marşrut sayı yalnız OSM-də xəritələnən xətləri əks etdirir; regionlarda bu rəqəm çox aşağıdır.
• PM2.5 ölçmə deyil, model təxminidir; iqlim ərazinin mərkəz nöqtəsi üçündür.
• Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda əhali və infrastruktur sürətlə dəyişir; məlumat geridə qala bilər.
• Tıxac və real səyahət vaxtı yoxdur — Yandex/Waze ilə yalnız rəsmi tərəfdaşlıq yolu ilə (scraping edilmir).